สวนถาด

การออกแบบ
สวนถาด เป็นที่รู้จักดีในหมู่คนรักต้นไม้ เพราะได้นำพันธุ์ไม้นานาชนิดมาปลูกรวมกันในภาชนะ โดยมากใช้ไม้ขนาดเล็ก ไม้แคระตามธรรมชาติ หรือไม้ย่อส่วนอย่าง บอนไซ ไม้ดัด
สวนถาดเหมาะสำหรับตกแต่งในบ้านหรือสวนที่มีเนื้อที่น้อย แต่ไม่ขัดตาหากจะประดับในสถานที่กว้าง ทั้งยังทนทานกว่าแจกันดอกไม้ทั่วไป
รูปแบบสวนถาดนิยมทำเป็น 2 ประเภทใหญ่ๆคือ การจัดเหมือนจัดแจกันดอกไม้ และการจัดแบบย่อส่วนทิวทัศน์หรือเรื่องราวต่างๆ
การจัดสวนถาดเป็นการฝึกการคิดการออกแบบ มีความละเอียดอ่อนในการปลูกต้นไม้ ฝึกฝนทางศิลปะ การใช้สีสัน รูปทรง การผสมผสานกลมกลืน หรืองดงามด้วยความขัดแย้งอย่างพอเหมาะ
ศิลปะในการย่อส่วนเป็นที่ยอมรับกันมานานแล้ว ไม่ใช่เฉพาะเรื่องต้นไม้ บางคนย่อเครื่องดนตรี ขบวนรถไฟ หรือเรือต่างๆ ตลอดจนหนังสือเล่นจิ๋ว เป็นของสะสมราคาแพงเลยทีเดียว
จะเริ่มเล่นหรือจัดสวนก็เป็นขั้นตอนไป บ้างอาจย่อเป็นทิวทัศน์ หรือจัดสวนย่อส่วนเป็นพิเศษ ถ้าอยากให้สวยก็ต้องใจเย็น ฝึกการใช้สีสัน รูปทรง และการจัดกลุ่มต้นไม้ เพื่อง่ายต่อการเลี้ยงดู นอกจากนี้เรื่องภาชนะต้องรู้เรื่องขนาด สี รูปร่าง ให้เหมาะกับรูปแบบของพันธุ์ไม้ สิ่งสำคัญยิ่งคือ ศิลปะของความเหมาะพอดี ไม่มีจุดเด่นมากเกินไป ทำให้ดูเลอะเทอะจนด้อยความงาม

เครื่องมืออุปกรณ์การจัดสวนถาด
1. พลั่วมือสำหรับตักดิน เครื่องปลูกหญ้าหรือวัสดุอื่นๆ
2. พลั่วเล็กๆ ไว้สำหรับปลูกต้นไม้ อาจจะดัดแปลงมาจากช้อนก็ได้
3. กรรไกรตัดกิ่งไม้ มีหลายขนาดให้เลือกตามความเหมาะสม
4. กรรไกรตัดแต่งก้านดอกไม้และใบไม้
5. กรรไกรตัดกระดาษหรือแผ่นพลาสติก
6. มีดคมๆหรือคัทเตอร์ ใช้ตัดแต่งกิ่งไม้ ฯลฯ
7. คีมตัดลวดหรือคีมปากจิ้งจก
8. ปากคีบสำหรับหยิบจับวัสดุตกแต่งหรือต้นไม้เล็กๆ
9. ลวดขนาดต่างๆ สำหรับดามต้นไม้ ช่อดอกกล้วยไม้หรือยึดต้นไม้กับหูกระเช้า ฯลฯ
( ควรเป็นลวดที่หุ้มพลาสติกสีน้ำตาล เขียว หรือพันด้วยเทปพันดอกไม้เพื่อไม่ให้สีโดดออกมาจากต้นไม้และภาชนะ)
10. เทปพันก้านดอกไม้ (floral tape) สีเขียวหรือสีน้ำตาล
11. แผ่นพลาสติกสีดำสำหรับบุรองภาชนะ (ใช้ถุงที่ค่อนข้างหนา หรือแผ่นพลาสติกปูบ่อน้ำ)
12. เลื่อยมือเล็กๆสำหรับเลื่อยตัดแต่งกิ่งไม้ ขอนไม้ภาชนะสาน
13. ขวดฉีดน้ำเพื่อไว้ฉีดล้างภาชนะและต้นไม้ให้สะอาดตลอดจนใช้รดน้ำให้ต้นไม้
โดยเฉพาะต้นไม้เล็ก ๆกล้วยไม้
14. ของตกแต่ง เช่น รูปปั้น ตุ๊กตาเซรามิก
15. กาวใส กาวลาเท็กซ์ หรือกาวแท่ง (ซึ่งต้องใช้กับปืนยิงกาว)
เพื่อใช้ติดของตกแต่งต่างๆกับภาชนะและสิ่งอื่น
16. เครื่องปั๊มน้ำขนาดเล็กสำหรับสวนถาดที่มีน้ำพุ น้ำตก
17. แป้นหมุน เพื่อสะดวกในการสำรวจดูมุมมองเวลาจัดช่วยผ่อนแรงการยกถาดหรือกระเช้าหมุนไปมา แต่จะไม่มีก็ได้ แล้วแต่ความสะดวกของผู้จัดเอง นอกจากนี้ ได้แก่ พวกดินปลูก เครื่องปลูก กรวดหิน วัสดุปิดผิว ดิน ภาชนะพันธุ์ไม้ ซึ่งนับเป็นสิ่งสำคัญในการจัดสวนถาด
หมายเหตุ!!!!! ลวดพันก้านแล้วหรือหุ้มด้วยกระดาษย่น ตลอดจนเทปพันก้าน หาซื้อได้ตามร้านเครื่อง
เขียนหรือร้านขายอุปกรณ์การฝีมือทั่วไป

วิธีเทคนิค
ขั้นตอนการทำงาน
ขั้นตอนที่ 1วัสดุ : ดินต้องเป็นเม็ดไม่ควรมีปุ๋ยปนเพราะต้นไม้อาจต้องการปุ๋ยไม่เหมือนกัน สัดสวนการผสมดินขึ้นอยู่กับประเภทต้นไม้จะแตกต่างๆตามแบบการจัดการจัดสวนอาจจะใช้ไม้เป็นตัวค้ำยันให้องค์ประกอบอยู่ได้ อุปกรณ์การจัด เช่น พั่วพรวนดิน ถุงมือกันสกปรกและบาดเจ็บ

ขั้นตอนที่ 2ภาชนะ : สำหรับการจัดสวนควรเป็น กระถาง,กระเช้า ควรพิจารณาดังนี้ เช่นกระถางดินเผาไม่เคลือบจะสามารถดูดซับน้ำได้ดีการระบายน้ำภาชนะควรมีรูสำหรับระบายน้ำใหญ่พอสมควรเพื่อป้องกันรากเน่ารูปทรงตามความชอบ ก้นกระถางควรตื้นเวลาจัดจะสวยงามกว่า

ขั้นตอนที่ 3ต้นไม้ : จำลองธรรมชาติควรเลือกต้นไม้ที่รูปทรงเหมือนย่อส่วนธรรมชาติใบเล็กละเอียดจัดแต่งทรงได้ เช่น ไทร,ไผ่แดง,หลิว การจัดสวนแบบในภาชนะต้นไม้ควรเป็นประเภทเดียวกัน ต้องการ น้ำ แสง ดิน เหมือนกันควรหลีกการจัดด้วยพันธุ์เดียวกันเพราะจะทำให้ดูรก องค์ประกอบอื่นๆเป็นรูปทรงต่างๆ เช่น หินลาย หินแม่น้ำ ตุ๊กตา ตามสไตล์การจัดสวนถาดส่วนใหญ่เป็นตุ๊กตา ดินเผา หญ้ามอสเหมาะสำหรับประกอบสวนถาดขนาดเล็ก
รูปแบบของสวนถาดในบ้านเรานิยมทำเป็น 2 ประเภทใหญ่ ๆ คือ การจัดเหมือนแจกันดอกไม้และการจัดแบบย่อส่วนทิวทัศน์หรือเรื่องราวต่าง ๆ
1. สวนถาดที่มีลักษณะคล้ายการจัดแจกัน

ได้แก่ การจัดกลุ่มไม้ดอก กล้วยไม้ ไม้ใบ หรือผสมสานกัน ปลูกลงในภาชะที่ชอบ ไม่ว่าจะเป็นโลหะ เครื่องจักสาน เครื่องเคลือบ กระถางทรงต่าง ๆ เหมาะที่จะเป็นของขวัญ ของกำนัล หรือใช้ตกแต่งสถานที่ โดยมีความทนทานกว่าดอกไม้สด เมื่อต้นไม้เริ่มโตแน่นภาชนะ ก็ย้ายไปปลูกในที่ใหม่ได้ อายุการใช้งานขึ้นอยู่กับการเลือกใช้พันธุไม้ด้วย การจัดสวนถาดในลักษณะนี้ทำให้เกิดความชำนาญในการใช้สีสัน การเลือกรูปทรง เส้นสาย และสัดส่วนของต้นไม้ ความละเอียด ความหยาบของใบ การจัดวางจุดเด่น การเลือกภาชนะให้เข้ากับต้นไม้และรูปแบบการจัดวาง


2. สวนถาดที่ย่อส่วนมาจากทิวทัศน์หรือเรื่องราว
2.1 ย่อส่วนทิวทัศน์ภูเขาโดยใช้ก้อนหินจริง


สวนถาดแบบนี้คล้ายการย่อส่วนทิวทัศน์ของภูเขา ซึ่งอาจจงใจให้เป็นภาพของภูเขาขนาดใหญ่หรือมุมเล็ก ๆ ของก้อนหิน ซึ่งมีต้นไม้ดอกไม้เล็ก ๆ ขึ้นแทรกอยู่ อาจมีตุ๊กตาสัตว์หรือคนจำลอง รวมทั้งสะพาน สิ่งก่อสร้าง เรือ ฯลฯ ควรจัดลงในถาดที่ค่อนข้างตื้น
2.2 เขามอ หรือสวนถาดที่ก่อภูเขาขึ้นเอง
เขามอ ก็คือบอนไซชนิดหนึ่งซึ่งคนไทยนิยมเล่นกันมาตั้งแต่โบราณ โดยมากมักก่อภูเทขึ้นเองด้วยหินขนาดเล็กสีน้ำตาล ผิวมีรอยร่อง เรียกว่า หินเสี้ยน ในสมัยก่อนมักมีการก่อเขามอขนาดใหญ่สูงท่วมศีรษะ เพื่อประดับวังหรือบ้าน ปัจจุบันก็วมักอยู่ถาดเคลือบซึ่งอาจยกย้ายไปมาได้เหมือนสวนถาดอื่น ๆ แต่ก็ทำไม่ได้ง่ายนัก เพราะค่อนข้างมีน้ำหนักมาก


2.3 ย่อส่วนทิวทัศน์ทั่วไป
สวนถาดลักษณะนี้ใช้ภาชนะได้ทุกประเภท แต่ก็ควรมีความลึกพอที่จะบรรจุภาชนะปลูก เพราะมักปลูกต้นไม้จริงประกอบ สวนถาดแบบนี้ควรมีของตกแต่งที่เข้ากับเรื่องราว เช่น โอ่งดินเผา อ่างน้ำ กระบวยไม้ไผ่ รางน้ำไหล ฯลฯ ส่วนเรื่องราวนั้น เราอาจผูกเรื่องขึ้นเองเป็นภาพชีวิตในชนบท จากนิทานหรือนิยายปรัมปราตลอดจนีวิตในบ้าน ชีวิตสัตว์ในป่าหรือทุ่งหญ้า สวนถาดประเภทสุดท้ายนี้ น่าจะเป้นสื่อที่เปิดโอกาสใหด้ผู้จัดได้ใช้ความคิดฝันสร้างสรรค์อย่างหลากหลาย และเป็นสิ่งที่เพลิดเพลิน สนุกสนาน ตลอดจนใช้ศิลปะในการย่อส่วนให้ถูกสัดส่วนมากที่สุด

ถั่วงอกไร้ราก

มันเป็นวิธีที่ทำได้เท่มาก และ ชานฉลาด และ ไม่ต้องเสียเวลามานั่งดึงรากออกทีละต้น

ขึ้นตอน และ อุปกรณ์ มี ดังนี้

1. ถั่วเขียว(1กิโลกรัม=ปลูกแล้วได้5-6กิโลกรัม )

2. ซึ้ง หรือ ถังก็ได้ แต่ ต้อง เจาะรูปพอให้ระบายน้ำ

3. กระสอบป่าน ตัดให้เป็นรูปวงกลม ขนาดเท่ากับซึ้งที่เราใช้

4. ตะแกรงพลาสติก หรือ อะลูมิเนียม ก็ได้ ตัดให้เป็นรูปวงกลม ขนาดเท่ากับซึ้ง

5. มีด

ขึ้นตอนทำ

1. แช่ถั่วงอกเวลา 8 ชั่วโมง

2. ครบ 8 ชั่วโมง แล้ว นำมาเลือกเมล็ดที่เสีย

3.เอาตะแกรงลงไปก่อน แล้ว ค่อย เอา กระสอบตาม

4.จากนั้น เรื่องใส่ ถั่ว งอก ประมาณ 3เมล็ด ชั้นกัน

5.จากนั้นเอาตะแกรงปิดอีกที

6.ทำซ้ำกัน5ชั้น

7.รดน้ำทุก 4-6 ชั่วโมง

8.รอตัด ประมาณ 4-5 วัน

ขั้นตอนสุดท้าย

1. นำถั่วงอกออกมาตัด ใช้มีด

2. ล้างน้ำให้สะอาด

3. นำใส่ถุงละประมาณ 5 กิโลกรัม ราคา 25 บาท!

เเค่นี้เราก็มีตังใช้แล้ว วิธีง่ายง่าย

วิธีขุดต้นข่อยไม่ให้ตาย

1।คุ้ยดินรอบโคนต้นไม้ที่เราจะขุด จนกว่าจะเจอราก ปกติเราจะเลือกไม้ที่มีรากรอบโคน ถ้ารากไม่รอบก็ไม่ควรขุด ปล่อยไว้เป็นป่าดีกว่า
2।ตัดกิ่งที่ไม่ต้องการออก เหลือไว้ประมาณ 1 ฟุตเอาไว้ตัดอีกครั้งที่บ้าน
3।ทำวงกลมรอบโคน รัศมีจากโคนประมาณ 1 คืบ ใช้เสียมขุดจนรอบ เมื่อขุดได้ลึก 10-15 ซม ใช้ยางในรถยนต์รัดตุ้มไว้ให้แน่นกันดินแตก เมื่อเจอรากให้ใช้เสียมสำหรับตัดรากซึ่งคมพิเศษ ตัดครั้งเดียวต้องขาดเพื่อไม่ให้รากช้ำ ยกเว้นรากใหญ่มาก นั่นคือต้องมีเสียม 2 เล่ม สำหรัขขุดดินและสำหรับตัดราก แล้วขุดเฉียงๆเข้าหารากแก้ว จนตัดรากแก้วขาด
4।ใช้เสียมเซาะดินออก ให้ตุ้มลึกประมาณ 15 ซม ก็พอแล้วหนามากจะยกไม่ไหว ใช้เลื่อยตัดรากแก้วอีกครั้ง อย่าใช้เสียมตัดรากตุ้มจะแตก
5।ใช้ปูนขาวทาแผลรากและกิ่งทั้งหมด เอายางรัดออก ต้องระวังอย่าให้ตุ้มแตก ถ้าแตกคือตาย หรือไม่เอายางรัดออกก็ได้ เอาถุงปุ๋ยห่อแล้วเอาเชือกฟางรัดให้แน่น นำกลับบ้าน
6। เอาไม้ตุ้มวงบนแท่นหมุน เลือกหน้าไม้โดยยึดเป็นราก รองลงมาคือกิ่ง1-2 ... ตัดกิ่งอีกครั้งให้เหลือความยาวเท่าที่ต้องการเท่านั้น
7। เอาปูนขาวทาแผลใหญ่ทั้งหมด
8। เอาถุง พลาสติกขาว ครอบต้นไว้ทั้งหมด แล้วมัดปากถุงไว้ที่โคนต้น
9। เอาวางไว้ในร่ม รดน้ำวันละครั้ง ครบ 1 เดือนถอดเอาถุงออก ไล่อากาศในถุงออกให้หมด แล้วครอบถุงไว้อย่างเดิมอีกครึ่งเดือน
10। เมื่อครบ 1.5 เดือน เอาถุงออกแล้วเอาไปไว้ที่แดดรำไรก่อน สัก 7 วัน แล้วค่อยให้ถูกแดดเต็มที่

ไม้ดัด

ไม้ดัด

รูปกวาง

ไม้ดัดลงกระถาง

ไม้ดัดลงกระถาง

การตัดแต่งกิ่งช่อใบ

การปิดกระหม่อมทำหุ่นไม้ดัด
ลักษณะของไม้หุ่นที่มีรูปทรงเป็นลักษณะไม้หุ่นเดียว (ไม้วิชา) เมื่อนำมาปลูกและฟื้นตัวได้ดี มีกิ่งกระโดงแตกใหม่แล้วจะต้องทำการปิดกระหม่อม ลักษณะไม้ท่อนเดียวเมื่อเจริญเติบโตดีแล้วให้เลื่อยต้นตอ สูงจากพื้นดินพอเหมาะตามต้องการ ต่อมาจะเกิดกิ่งกระโดงแตกออกมาใต้บริเวณรอยตัด ถ้ากิ่งกระโดงแตกต่ำจากรอยตัดมากเกินไป ก็ให้ตัดหัวตอลดต่ำลง เมื่อกระโดงยาวได้ประมาณ 30 เซนติเมตร ก็ให้เริ่มทำการปิดกระหม่อมทำหุ่น โดยการค่อย ๆ กับหลักให้แน่น ปล่อยให้กิ่งกระโดงยาวออกไปเรื่อย ๆ แต่ต้องคอยริดยอดหรือให้กิ่งกระโดงโตเร็วขึ้น รอจนกว่ากิ่งกระโดงจะโตเชื่อมปิดกระหม่อมได้เรียบร้อยดีแล้ว ก็ให้ตัดกิ่งกระโดงออกเหลือไว้เท่าที่ต้องการเท่านั้น เพื่อใช้กิ่งกระโดงนี้เป็นหุ่นเลี้ยงกิ่งแยกต่อไป แต่ละหุ่นจะปล่อยให้แตกกิ่งแยกเท่าไรนั้น ก็ต้องขึ้นอยู่กับว่าจะทำไม้ตัดชนิดใดจากรูปแบบทั้ง 9 ชนิด ที่กล่าวไว้แล้วในตอนที่ 2
เทคนิคการตัดแต่งกิ่ง
การเตรียมต้นตอ เพื่อการปลูกเลี้ยงเป็นไม้ดัดไม่ว่าต้นตอที่ได้มานั้นจะมีรูปแบบเป็นไม้บรรจบป่าหรือไม้บรรจบหุ่น รูปทรงมักจะไม่งามตามความต้องการ คงต้องเลี้ยงและบังคับ ให้มีกิ่งก้านพุ่มใบตามรูปร่างรูปทรงที่ตัดเอาไว้ การดัดกิ่งก้านหรือบังคับให้แตกกิ่งก้านตรงจุดที่ต้องการ เป็นเรื่องที่ต้องทำเสมอ เทคนิคเหล่านี้จำเป็นต้องศึกษา ติดตามสังเกตจากผู้มีประสบการณ์ อย่างไรก็ตาม แบบเรียนคงบอกผู้ปลูกเลี้ยงไม่ได้ว่าจะต้องดัดตรงไหนให้แตกกิ่งใหม่กี่กิ่ง คงเสนอแนะเทคนิคการดัดและเสริมกิ่ง เท่าที่ผู้ปลูกเลี้ยงนิยมทำกันเท่านั้น
การดัดโค้งงอ
เป็นการจัดกิ่งพุ่มใบให้ระยะห่างได้จังหวะช่องไฟที่เหมาะสม การดัดลักษณะนี้จะใช้ลวดพันลำต้นและกิ่งที่ต้องการ การพันลวดควรคำนึงถึงสิ่งเหล่านี้ 1. ขนาดของลวด เลือกให้มีขนาดเหมาะสมกับลำต้นหรือกิ่งที่จะพันเพราะถ้าใช้ลวดเล็กเกินไป จะบังคับให้กิ่งโค้งตามต้องการไม่ได้ หรือถ้าลวดมีขนาดใหญ่ก็จะแข็งทำให้พันลำบาก 2. การพัน พันวนไปตามต้นกิ่งในลักษณะ 45 องศา ทั้งระยะห่างพอประมาณอย่าให้หลวมหรือแน่นจนเกินไป 3. การดูแลหลังพันลวด หลังจากพันลวดเสร็จแล้วสามารถดัดได้ตามต้องการ การดัดควรทำอย่างเบามือ อย่าพยายามดัดหรือหักลำต้นจนเกินไปเพราะอาจทำให้กิ่งและลำต้นเสียหายได้ เมื่อดัดเรียบร้อยแล้ว ต้องปล่อยให้ต้นไม้อยู่ตัวสักระยะหนึ่ง ประมาณ 3-4 เดือน จึงเอาลวดออกเพื่อป้องกันการสปริงตัวกลับของกิ่ง ถ้าเห็นว่ากิ่งมีรอยถูกลวดมัด ให้รีบแก้ออกแล้วพันใหม่ทันที การดัดกิ่งให้โค้งงออีกรูปแบบหนึ่ง คือการใช้น้ำหนักถ่วงให้กิ่งโค้ง ห้อยงอลงเพราะแรงดึงหรือแรงถ่วง โดยใช้ก้อนหินหรือของหนัก ๆ ผูกเชือกห้อยไว้กับกิ่งที่ต้องการดัด จนเห็นว่ากิ่งอยู่ตัวดีจึงนำออก
การดัดฉาก
กรณีที่ต้องการกิ่งหักมุม หรือหักข้อศอก ให้ใช้มีดปาดส่วนของกิ่งด้านที่ต้องการหักมุมออก แล้วหักพับตามต้องการโดยใช้ลวดบังคับหรือใช้เชือกผูกยึดจากนั้นใช้พลาสติกพันทับรอยปาดที่หักพับของกิ่งเพื่อป้องกันไม่ให้น้ำเข้าได้ จะทำให้รอยแผลสร้างเปลือกออกหุ้มโดยเร็วขึ้น
การบังคับให้แตกกิ่ง
บางครั้งจำเป็นต้องบังคับให้แตกกิ่งใหม่ตรงตามจุดที่ต้องการซึ่งอาจเป็นได้ทั้งกิ่งที่มีตาและตรงที่ไม่มีตาการบังคับให้แตกกิ่งตรงที่มีตาอยู่แล้ว ทำได้โดยการใช้พลาสติกพันลำต้นและกิ่งให้มิด เว้นไว้ตรงตาที่ต้องการให้แตกกิ่ง เมื่อตาที่เว้นไว้แตกกิ่งจะต้องรอให้กิ่งโตพอสมควร จึงเอาพลาสติกที่พันออกการบังคับให้แตกกิ่งตรงที่ไม่มีตา วิธีการทำได้โดยใช้สว่านเจาะทะลุ แล้วนำกิ่งยอดจากต้นอื่น มาตัดกิ่งแขนงเล็ก ๆ และรูดใบออกให้หมด นำกิ่งดังกล่าวสอดให้ทะลุรูเจาะนั้น แล้วผูกยึดกิ่งสอดนั้นให้แน่น รอให้กิ่งที่สอดนั้นโตขึ้นเนื้อเยื่อและท่อน้ำนำอาหารก็จะเชื่อมประสานติดกันแน่น จากนั้นจึงค่อยตัดโคนกิ่งที่สอดให้ชิดกับกิ่งหุ่น ซึ่งเมื่อนาน ๆ ไปก็จะดูเป็นกิ่งจากต้นหุ่นเดียวกัน
การทำช่อหรือพุ่มใบ
เมื่อมีการจัดหรือบังคับให้แตกกิ่งตรงตามจุดต้องการ สิ่งที่ต้องดูแลต่อไปก็คือช่อหรือพุ่มใบ ไม้ดัดนอกจากรูปทรงต้นกิ่งก้านแล้ว ช่อหรือพุ่มใบเป็นอีกองค์ประกอบหนึ่งที่จะทำให้ไม้ต้นนั้นดูงดงาม ดึงดูดความสนใจของผู้พบเห็น การทำช่อหรือพุ่มใบทำได้โดยการตัดยอดของกิ่งนั้นออก ให้กิ่งนั้นแตกยอดและใบออกมา รอจนยอดนั้นมีใบเพสลาด (กิ่งอ่อนกิ่งแก่) จากนั้นก็ตัดยอดที่แตกออกมาใหม่นี้อีกครั้งในลักษณะเช่นนี้ติดต่อกันไป จนกระทั่งส่วนนั้นแตกยอดและใบมากขึ้นดูสวยงาม ก็ตัดแต่งให้ได้รูปทรงของช่อใบตามต้องการ การทำช่อหรือพุ่มใบ กิ่งหนึ่งจะแยกออกเป็นกี่ช่อที่พุ่มใบก็ได้ ขึ้นอยู่กับรูปแบบตามตำราและรูปทรงของไม้หุ่น แต่สิ่งที่ควรคำนึงคือ การจัดช่อใบให้ได้ระยะที่พอเหมาะกับสัดส่วนและสัมพันธ์กัน เช่น การที่จะทำให้มี 9 ช่อ ก็จัดวาง 2 ชั้นชั้นละ 4 ช่อ และวางไว้ที่ยอดอีก 1 ช่อ รวมเป็น 9 ช่อพอดี

ประโยชน์ของไม้ดัด ไม้แคระ

ประโยชน์ก็คือ ตกแต่งบ้านให้สวยงาม และถ้าใครทำขายก็มีรายได้มาพอที่จะกินได้วันๆ บางคนก็ว่าไว้แก้เคราะห์ แก้นั่นแก้นี้ บ้างก็เอาไว้ประดัดถนน เห็นแล้วไม่มีเบื่อ บ้างก็ดัดรู้สัตว์ต่าง ดูแล้วก็สวยดี แล้วก็ทำให้บรรยากาศดีขึ้น เห็นแล้วสบายตา

ความหมายและความสำคัญของไม้ดัดไม้แคระ

มรดกทางศิลปที่เก่าแก่อย่างหนึ่งของไทย ที่ปัจจุบันหาดูได้ค่อนข้างยาก และหาผู้สืบทอดได้ยากอีกด้วยก็คือ การเลี้ยงไม้ดัดแบบไทย ซึ่งเป็นงานอดิเรกของคนไทยมาตั้งแต่สมัยก่อนกรุงศรีอยุธยา ดังที่ปรากฏอยู่ในวรรณคดีเรื่องขุนช้างขุนแผน ซึ่งผู้เขียนได้เคยยกมากล่าวไว้ในบทที่ 1 แล้ว ประมาณกันว่า"ขุนแผน" ตัวเอกในเรื่องนี้ มีตัวตนจริงๆ อยู่ในสมัยของสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 ในแผ่นดินกรุงศรีอยุธยา ระหว่างปีพุทธศักราช 2034 ถึง 2072 หรือจุลศักราช 840 ถึง 891 ซึ่งก็หมายความว่าคนไทยเล่นไม้ดัดเป็นงานอดิเรกกันมานานกว่า 500 ปีแล้ว
แต่ว่า ก่อนที่จะคุยกันเรื่องไม้ดัดแบบไทยกันต่อไป ขอทำความเข้าใจเสียก่อนว่า ไม้ดัดแบบไทยนั้น มีความแตกต่างไปจากไม้แคระตามศิลป"บุ่งไช่"ของจีน และ"บอนไซ"ของญี่ปุ่น อย่างที่เรียกว่าไปกันคนละเรื่อง ประการสำคัญก็คือ ไม้ดัดไทยไม่ใช่ไม้แคระ เพราะฉนั้นการเล่นไม้ดัดกับการเล่นบอนไซนั้นจะไม่เหมือนกัน ข้อแรก ไม้แคระหรือบอนไซนั้น เท่าที่เคยเห็นมา ความสูงอย่างมากที่สุดก็อยู่ประมาณไม่เกินเมตรครึ่ง หรือประมาณ 150 เซ็นติเมตร แล้วเล็กลงไปจนถึงขั้นบอนไซจิ๋ว ซึ่งสูงไม่ถึง 10 เซ็นติเมตร แต่ไม้ดัดของไทยนั้น ขนาดเล็กที่สุดก็ปาเข้าไปร่วมเมตรแล้ว สำหรับที่สูงจริงๆ นั้น ถ้าจะลองไปดูแถวๆ ในพระบรมมหาราชวัง แถวพระที่นั่งจักรีมหาปราสาท ก็ไม่หนี 3-4 เมตรข้อที่สอง รูปแบบของการดัดกิ่งและการตกแต่งกิ่งก้านแตกต่างกันโดยสิ้นเชิง รูปแบบของบอนไซนั้น เป็นการคงเอาลักษณะและรูปทรงเดิมๆ ของต้นไม้ที่มีอยู่ในธรรมชาติ มาย่อส่วนให้เล็กลงเป็นไม้แคระ แต่รูปแบบของกระบวนไม้ดัดไทยนั้น ไม่คงลักษณะเดิมตามธรรมชาติของต้นไม้ไว้เลย รูปร่างหน้าตาของไม้ดัดไทยแต่ละแบบนับได้ว่ามีความพิลึกพิสดารอย่างยิ่ง ต้องใช้เวลานับเป็นสิบปีกว่าจะ"จบ"ได้ บางทีจนเจ้าของไม้ตายไปแล้วไม้ยังจบไม่ลงก็มี นับเป็นงานอดิเรกที่ต้องใช้ความอุตสาหะ วิริยะ มานะ อดทน ใจเย็น โดยครบถ้วนกระบวนความ ดังนั้นไม้ดัดไทยจึงทรงคุณค่าอยู่ในตัวของมันเองและมีค่าเสมือนวัตถุโบราณอย่างหนึ่งทีเดียว

ลักษณะและชนิดพันของไม้ดัดไม้แคระ

คุณลักษณะที่เหมาะสมของพันธุ์ไม้ดัด การจะเลือกพันธุ์ไม้มาปลูกเลี้ยงเป็นไม้ดัดนั้น จำเป็นจะต้องคำนึงถึงคุณลักษณะที่สำคัญของพันธุ์ไม้ชนิดนั้นๆ ทั้งนี้เพื่อให้สามารถดัดได้ง่าย และสวยงาม ดังคุณสมบัติที่ต้องคำนึงต่อไปนี้
เป็นพันธุ์ไม้ที่มีกิ่งเหนียว สามารถดัดให้โค้งงอได้ตามต้องการ
เมื่อทำการดัดแล้วจะคงรูปทรงไม่เปลี่ยนแปลงรูปทรงง่าย
เป็นพันธุ์ไม้ที่ไม่เจริญเติบโตรวดเร็วเกินไปนัก ซึ่งอาจทำให้เสียรูปทรงได้ง่าย
ใบควรมีขนาดเล็กเพื่อดูเหมาะสมกับหุ่น เปลือกควรมีความสวยงาม เช่น ผิวขรุขระหรือรอยแตก เนื่องจากไม้ดัดจะต้องริดกิ่งใบตามลำต้น จึงเป็นการอวดผิวเปลือกไม้ให้เห็นชัดเจน
เป็นพันธุ์ไม้ที่มีอายุยืนนาน และทนทานต่อสภาพดินฟ้าอากาศ
เป็นพันธุ์ไม้ที่หาง่ายในท้องถิ่น
ชนิดพันธุ์ไม้ดัดที่นิยม หากพิจารณาถึงคุณลักษณะที่เหมาะสมของพันธุ์ไม้ดัดแล้ว จะมีชนิดพันธุ์ที่นิยมนำมาปลูกเลี้ยงเป็นไม้ดัด

การคัดเลือกและเตรียมพันธุ์ไม้ดัด

ลักษณะรูปทรงของไม้หุ่น ต้นไม้ที่นำมาทำเป็นไม้ดัดเราจะเรียกว่า "ไม้หุ่น" ลักษณะการได้มาของไม้หุ่นจะมาจาก 2 แหล่ง คือ 1। ได้จากต้นไม้ที่ขึ้นอยู่ในป่าตามธรรมชาติ ซึ่งอาจจะออกไปหาขุดเองหรือหาซื้อจากผู้ที่ขุดมาขาย 2। ปลูกเลี้ยงขึ้นมาเอง ไม่ว่าจะหาไม้มาได้ในลักษณะใดก็ตาม การดัดตกแต่งจะยุ่งยากหรือจะต้องใช้เวลามากน้อยแค่ไหน ก็จะขึ้นอยู่กับรูปทรงของไม้หุ่นเป็นสำคัญโดยทั่ว ๆ ไปนักเลงไม้ดัดจำแนกรูปทรงไม้หุ่นไว้ 3 แบบ ด้วยกัน คือ 1। ไม้บรรจบป่า 2। ไม้บรรจบหุ่น 3। ไม้วิชา ไม้บรรจบป่า จะเป็นไม้ที่ขึ้นอยู่ตามธรรมชาติ รูปทรงกิ่งก้านคดเคี้ยวไปมา เนื่องจากถูกสัตว์เหยียบย่ำหรือเป็นต้นไม้ที่ขึ้นอยู่ใต้พุ่มไม้ใหญ่ชนิดอื่น ๆ ทรงพุ่ม แลดูแคระแกร็นลักษณะทรงต้นดีเข้าที่เกือบใช้ได้แล้วอาจขาดเพียง 2-3 กิ่งเท่านั้นไม้ลักษณะนี้จึงเหมาะสมต่อการนำมาดัดให้ได้รูปทรง เพียงเพิ่มกิ่ง เพิ่มช่อใบ เว้นช่องไฟของช่อใบให้รับหุ่นหรือทรงต้น ก็จะทำให้เป็นไม้ดัดที่ดูงานได้ โดยใช้เวลาอีกไม่มากนัก การเลือกไม้ลักษณะนี้มาทำเป็นไม้ดัด อาจใช้เวลาเพียง 2-3 ปี ก็เสร็จสมบูรณ์ ไม้บรรจบหุ่น เป็นไม้ที่มีลักษณะรูปทรงหุ่นใกล้เคียงกับรูปแบบไม้ดัดที่จะทำ เพียงนำมาทำการดัดแต่งอีกเพียงเล็ก ๆ น้อย ๆ ก็เริ่มทำกิ่งช่อต่อไปได้ไม้บรรจบหุ่นนี้เหมาะสำหรับนำมาดัดแต่งทำเป็นไม้ดัด ลักษณะไม้ตลก ไม้ขบวน ไม้เอนชายและไม้ญี่ปุ่นเท่านั้น การเลือกไม้ลักษณะนี้มาทำเป็นไม้ดัด จะต้องใช้เวลานานอาจจะถึง 9 ปี จึงจะเสร็จสมบูรณ์ ไม้วิชา เป็นไม้ที่มีลักษณะทรงต้นเพียงท่อนเดียว จะนำมาทำเป็นรูปร่างอย่างไรไม่ได้เลย เป็นไม้หุ่นที่นำมาทำไม้ดัดยากที่สุด จะต้องนำมาเลี้ยงให้ต้นแตกกิ่งกระโดงใหม่แล้วจึงจะทำการปิดกระหม่อมหุ่น (การปิดกระหม่อม หมายถึง การที่ดัดกิ่งที่แตกใหม่มาทับรอยตัดของต้นต่อเดิม) เมื่อกิ่งกระโดงได้ขนาดและเชื่อมกับต้นตอได้ดีแล้ว ก็จะใช้กิ่งกระโดงนั้นเป็นหุ่นทำกิ่งช่อต่อไป ผู้ดัดจะต้องใช้ฝีมือ และมีความวิริยะอุตสาหะเป็นเลิศ จึงจะทำได้สำเร็จ การใช้ไม้ชนิดนี้มาทำไม้หุ่นต้องใช้เวลามากกว่าจะได้ไม้ดัดที่เสร็จสมบูรณ์อาจจะถึง 15-18 ปีก็ได้ ปีก็ได้ ไม้วิชานี้ถือว่าเป็นไม้ที่ใช้ทดสอบฝีมือผู้ดัดได้เป็นอย่างดี




การเตรียมพันธุ์ไม้ดัด
ในอดีตที่ผ่านมา ผู้ที่จะเลี้ยงไม้ดัดจะต้องไปเสาะหาไม้หุ่นจากป่าธรรมชาติซึ่งมีอยู่มากมาย การขุดก็ต้องค่อย ๆ ขุดล้อมโคนต้นให้มีดินติดมา ตัดกิ่งและรากที่ยาวเกินไปออก ใช้กระสอบหรือวัตถุอื่นปิดคลุมส่วนดินและรากเอาไว้ ในขณะที่เคลื่อนย้าย จะต้องระมัดระวังอย่าให้กระเทือนมาก นำมาปลูกและใช้หลักปักยึดไว้ให้แน่น เพื่อป้องกันไม่ให้ต้นเอียงหรือล้มจะต้องปลูกทิ้งไว้สักระยะหนึ่ง รอจนต้นไม้ฟื้นตัว และแตกกิ่งก้านใหม่จึงจะค่อยเริ่มลงมือดัดตกแต่งตามต้องการ ในปัจจุบันมีผู้ปลูกเลี้ยงไม้ดัดกันมากขึ้น จึงเกิดมีอาชีพขุดต้นตอขาย ผู้ที่อยู่ใกล้แหล่งธรรมชาติที่มีต้นตอขึ้นอยู่แล้วมากมาย จะเลือกขุดและนำมาพักเลี้ยงให้ฟื้นตัวดี เมื่อเริ่มแตกกิ่งก้านใหม่ จึงนำออกมาขายให้กับผู้ที่ต้องการปลูกเลี้ยงต่อไป ในอนาคต คงจะต้องใช้วิธีปลูกเลี้ยงพันธุ์ไม้ขึ้นมาเอง เพราะพันธุ์ไม้ที่มีอยู่ตามธรรมชาตินับวันก็จะหายากและขาดแคลนมากขึ้นเรื่อย ๆ

บอนไซ थे ๛◙สวย◙๛

บอนไซ100ปี

อันดับที่3

อันดับที่2

อันดับที่1

ชาดัดสวย

บอนไซtoday

ชาดัดพุ่ม